The Culture We Learn

Dear diary,

Dạo này mấy bạn sinh viên đang thực tập hoặc mới đi làm hay hỏi mình: “Anh ơi, thế nào thì được gọi là một công ty có văn hóa tệ?”

Mình thường không biết trả lời sao cho đúng. Một vài câu chuyện có thể khiến mình thấy khó chịu thay cho người kể, nhưng mình đâu biết hết những gì xảy ra ở đó để kết luận về cả một công ty. Nên mình chỉ dám nghĩ trong phạm vi nhỏ hơn: một team, một nhóm người làm việc cùng nhau, và những việc lặp lại hằng ngày.

Ở một nơi quen với việc nói rõ khi có vấn đề, một người có thể nhận “ừ, cái này là anh làm sai” rồi cùng mọi người sửa. Ở nơi khác, người ta có thể âm thầm sửa lại, lảng đi, hoặc tìm cách đẩy trách nhiệm. Nếu chuyện đó diễn ra đủ lâu, có lẽ người mới vào cũng dần học theo. Đến một lúc, mình không còn thấy nó lạ nữa.

Mình nghĩ đó là phần đáng để ý của văn hóa nơi làm việc: những cách hành xử mà mình quen dần, đôi khi không nhận ra.

Mình mới đi làm hơn một năm, vẫn còn rất sớm trong hành trình này. Nhưng mình may mắn gặp được một người anh senior hơn mình 16 tuổi, từng quản lý hàng nghìn người. Những điều mình nhớ từ anh không chỉ là cách làm một công việc. Nhiều lúc, anh giúp mình nhìn lại câu hỏi mình đang đặt ra.

Những năm đầu đi làm, có quá nhiều thứ mình chưa biết. Mình nhìn người xung quanh để học cách giao tiếp, phản ứng khi mắc lỗi, đối xử với đồng nghiệp, rồi cả cách quyết định chuyện gì là bình thường. Gặp được người chỉ cho mình cách tự suy nghĩ là một điều may mắn. Còn nếu ở trong một môi trường đủ lâu, mình cũng có thể mang theo những thói quen ở đó mà chẳng nhận ra, kể cả sau khi đã rời đi.

Có bạn hỏi mình chuyện bị sai vặt, phải làm những việc ngoài công việc. Mình không nghĩ chỉ riêng việc đó đã đủ để trả lời có hay không. Trong team, đôi khi mọi người nhờ nhau việc không nằm trong mô tả công việc cũng bình thường, nếu đó là sự hỗ trợ qua lại và ai cũng thoải mái.

Nhưng nếu câu “việc này cứ để em làm” trở thành mặc định, mình sẽ muốn nhìn kỹ hơn. Người đó có được hướng dẫn công việc chính không? Có thể từ chối không? Hay vì mới vào nên cứ phải nhận, rồi thời gian học nghề cứ thế trôi qua?

Lúc ấy, câu mình muốn hỏi bạn ấy là: “Mình đang ở đây để làm gì?”

Nếu đi thực tập Software Engineer, sau hai tuần mình học được gì? Sau một tháng, mình làm được gì? Sau ba tháng, ngoài một cái mộc thực tập đẹp đẹp trên CV, mình có thêm kỹ năng, kinh nghiệm hay sản phẩm nào không? Mình đang tiến gần hơn tới điều mình muốn làm, hay ngày càng xa nó?

Có một bạn kể cả tháng chỉ được làm quy trình, mapping web cũ sang web mới, công ty có gì thì đụng vào cái đó. Lúc rảnh bạn ấy tự lấy code ra học. Mình nghe cũng thấy việc tiếp xúc với quy trình chưa hẳn là vô ích. Mỗi nơi có cách quản lý và phối hợp khác nhau; hiểu được những thứ ấy sẽ giúp mình làm việc tốt hơn.

Nhưng chỉ chạm vào nhiều quy trình thì chưa chắc đã hiểu. Mình nghĩ có thể thử nhìn từ phía Product Owner, PM hay BA: họ cần gì ở mình, đang giải quyết vấn đề gì, vì sao lại làm theo cách này? Nếu tìm được câu trả lời, những việc tưởng chỉ là thủ tục có thể bắt đầu có nghĩa. Còn nếu qua nhiều tuần vẫn không biết mình đang học gì, đó cũng là điều cần nói chuyện lại.

Khi nghĩ về văn hóa, mình thấy những chuyện này nói với mình nhiều hơn các câu giới thiệu trên website công ty. Người làm sai có dám nhận không? Người mới có được chỉ dẫn không? Mình có thể nói “không” với một việc ngoài phạm vi mà không phải lo lắng quá nhiều không? Một bạn thực tập sau ba tháng có thêm được điều gì?

Và sau một thời gian, chính mình thay đổi ra sao?

Công việc cho mình lương, kinh nghiệm, nhưng cũng dạy mình một cách làm việc và đối xử với người khác. Mình muốn để ý cả phần đó, nhất là khi còn trẻ và rất dễ coi những gì gặp đầu tiên là chuẩn chung.

Nếu một nơi khiến mình ngày càng xa điều muốn trở thành, mình nghĩ rời đi cũng là điều có thể cân nhắc. Một khoảng nghỉ có cái khó riêng, nhưng ở lại chỉ vì sợ trống CV cũng chưa chắc là lựa chọn hợp với mình.

Mình vẫn chưa có một định nghĩa gọn gàng cho “văn hóa tốt”. Có lẽ lúc này, mình muốn giữ một câu hỏi cụ thể hơn: nơi này đang dạy mình trở thành người như thế nào?